O R G E L K U N D E
V R I J E U N I V E R S I T E I T A M S T E R D A M
m e n s e n , p r o j e c t e n e n m e e r : k l i k h i e r
Het siert de prachtigste gebouwen van de wereld met klanken die geen enkel ander instrument kan leveren: het pijporgel. Velen dragen het een warm hart toe, anderen menen dat het culturen representeert die hen buitensluiten. Inderdaad hebben religieuze en klassieke musici zich het orgel de afgelopen eeuwen succesvol toegeëigend. Sinds het begin van de 21ste eeuw manifesteert zich echter verandering: musici van andere herkomst vinden eveneens ruimte om de klankdiversiteit die orgels bieden te verkennen en gebruiken, niet zelden op manieren die vernieuwend zijn. De leerstoel Orgelkunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam ondersteunt deze transitie door haar kritisch te volgen. Ook speelt ze een leidende rol bij de eraan verwante ontwikkeling van het hyperorgel, die erop gericht is het pijporgel dynamischer te laten klinken dan voorheen mogelijk was. Het hyperorgel blijkt inclusief: beweeglijkheid in klank nodigt niet alleen uit tot het maken van nieuwe muziek maar ook tot het op nieuwe manieren maken van oude muziek.
De leerstoel Orgelkunde werkt op een transdisciplinaire manier: ze verbindt kennis gegeneerd in domeinen als die van Sound Studies, Science and Technology Studies, Filosofie, Kunstwetenschappen, Muziekwetenschappen en uiteraard Organologie. In het verlengde daarvan bevordert de leerstoel de verrijking van academische onderzoeksmethoden met nieuwe vormen van artistic research. Het Orgelpark, het orgelgeoriënteerde concertpodium nabij het centrum van Amsterdam, fungeert met zijn Research Program als het instituut van de leerstoel. Stichting Het Orgelpark maakt de VU-leerstoel Orgelkunde sinds 2010 mogelijk; in dat jaar werd Hans Fidom tot hoogleraar benoemd. De leerstoel werd in 1987 gevestigd, met Ewald Kooiman, bekend van zijn expertise op het gebied van oude Franse orgelmuziek en het werk van Johann Sebastian Bach, als hoogleraar.
C R U C I A A L : K L A N K
Bij alle activiteiten van de leerstoel Orgelkunde staat KLANK centraal. Het is hun klank die orgels relevant maakt; niet, althans niet in eerste instantie, hun technologie of hun uiterlijk. Daaruit volgt dat de klank van historische orgels hun erfgoedwaarde bepaalt, en dat het bouwen van nieuwe orgels zinvol is omdat ze musici klankmateriaal aanreiken dat buiten het bereik van andere instrumenten ligt.
De leerstoel kan op verzoek bij het restauren of nieuw creëren van pijporgels betrokken worden. Zo is in oktober 2025 de door de leerstoel begeleide reconstructie van het Arp Schnitger-orgel in Harkstede afgerond. Daarbij was het doel het opnieuw en compromisloos realiseren van het klankconcept uit het bouwjaar 1696. Om dit doel optimaal te kunnen bereiken zijn van alle nog voorhanden originele pijpen nieuwe 'tweeling-pijpen' gemaakt op de manier die Schnitgers pijpmakers ooit ook toepasten. De originele pijpen waren zo beschadigd dat van hen niet verwacht mocht worden dat ze hun originele klank nog konden produceren – alleen al omdat dat forse ingrepen zou vergen. Twee andere maatregelen werden eveneens getroffen om de klank van 1696 zo goed mogelijk te kunnen benaderen: het orgel kreeg de stemming die Arp Schnitger gewend was toe te passen, en het kreeg geen 'windmotor'. Zo is gewaarborgd dat samenklanken van pijpen dezelfde kwaliteit hebben als destijds, en ook dat de manier waarop de pijpen spreken niet door een windmotor wordt gewijzigd.
Het Schnitger-orgel in Harkstede / Foto: Peter de Kan, Groningen
C O N T A C T
Neem voor meer informatie contact op met hoogleraar Hans Fidom, of kijk op de websites van de Vrije Universiteit en het Orgelpark.
T A A L : E N G E L S
De leerstoel Orgelkunde is met name internationaal actief. Zo organiseren de Vrije Universiteit en het Orgelpark samen het jaarlijkse Internationale Orgelpark Symposium, waar musici, orgelmakers en luisteraars hun kennis en netwerk actualiseren. Ook publiceren de VU en het Orgelpark de reeks Orgelpark Research Reports. Onderwijs en onderzoek zijn voornamelijk gericht op studenten en promovendi uit het buitenland. De taal die de leerstoel doorgaans gebruikt is daarom het Engels. De beste toegang tot de activiteiten van de leerstoel biedt de website organstudies.com.
Hieronder staat dezelfde collectie links als op organstudies.com; de meeste verwijzen naar Engelstalige webpagina's.